Чингис хааны хөрөг архи, тамхины шошгон дээр байх нь зөв үү гэсэн асуулт УИХ-ын түвшинд албан ёсоор хөндөгдөж, эхний дэмжлэгээ авлаа. УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хороо арваннэгдүгээр сарын 4-ний хуралдаанаараа «Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жилийн ойг тохиолдуулан Их Эзэн Чингис хааны төрт ёсны өв уламжлалыг дээдлэн мөнхжүүлэх тухай» тогтоолын төслийг хэлэлцэх үеэр УИХ-ын гишүүн Л.Гантөмөрийн гаргасан саналыг дэмжсэн байна. Хуралдаанд оролцсон 17 гишүүний 12 нь буюу 70.6 хувь нь Чингис хааны эш хөргийг согтууруулах ундаа, тамхины шошгод хэрэглэхгүй байх нь зүйтэй гэсэн саналыг дэмжжээ.
Энэ жил бол монголчуудын хувьд давхар ой тохиож буй онцгой жил юм. 2026 онд Их Эзэн Чингис хаан мэндэлсний 864 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жилийн ой тохиож байна. Тогтоолын төслийг УИХ-ын гишүүн Б.Баярбаатар танилцуулсан бөгөөд төслийн зорилго нь Чингис хааны суу алдар, түүхэн үйл хэргийг сурвалжлан судлах, түгээн дэлгэрүүлэх, төрт ёсны үнэт өвийг бэхжүүлэх, эв эеийг бататгахад чиглэжээ. Төслийн танилцуулгатай холбогдуулан гишүүн Ө.Шижир, Л.Гантөмөр нар асуулт асууж, УИХ-ын дарга С.Бямбацогт хариулт, мэдээлэл өгсөн байна.
Хоригийн саналын үндэслэл нь энгийн: Чингис хааны эш хөргийг эрхэмлэн дээдлэх агуулгатай тогтоол хэлэлцэж байгаа бол түүний хөргийг согтууруулах ундаа, тамхи зэрэг эрүүл мэндэд хортой бүтээгдэхүүний сурталчилгаа, шошгод ашиглах нь тэр агуулгатайгаа зөрчилдөнө гэж санаачлагч тайлбарлажээ. Өөрөөр хэлбэл асуудал нь архи, тамхины бизнес өөрөө биш, харин үндэсний дээд шүтээн болсон түүхэн хүний дүрсийг ямар бүтээгдэхүүнтэй холбож болох, болохгүй вэ гэдэг хэм хэмжээний тухай юм.
Тогтоолын төслийн хоёр дахь анхаарал татсан хэсэг нь мөнгөний тухай байлаа. Төсөлд Чингис хааны нэрээр нэрлэгдсэн бараа, бүтээгдэхүүний онцгой албан татварын тодорхой хувиар санхүүжих тусгай сан байгуулах санал боловсруулж, УИХ-д танилцуулах чиглэлийг Засгийн газарт өгөхөөр тусгажээ. УИХ-ын дарга С.Бямбацогтын тайлбарласнаар сангийн хөрөнгөөр Чингис хааны нэр төр, үйл хэрэг болон Их Монгол Улсын түүхийг хамгаалах, судлах, сурталчлах үйл ажиллагааг санхүүжүүлэх юм байна. Өөрөөр хэлбэл Чингис хааны нэрээр бизнес хийж буй газруудаас хураагдах татварын нэг хэсэг нь эргээд түүний өвийг хамгаалахад зарцуулагдах загвар яригдаж байна.
Төсөл үүгээр зогсохгүй. Түүхэн баримт, сурвалжийг судлах, соёлын дурсгалыг хамгаалах, гадаадад хадгалагдаж буй олдворыг Монголд авчран олон нийтэд үзүүлэх үйл ажиллагааг дэмжих, мөн «Монголын нууц товчоо»-нд гардаг үйл явдлын газар нутгийг тогтоож, түүхэн өвийг таниулах асуудлыг ч төсөлд хамруулсан байна. Түүнчлэн УИХ арваннэгдүгээр сарын 10-нд — билгийн тооллын өвлийн тэргүүн сарын шинийн 1, Чингис хаан мэндэлсэн өдөр буюу Монгол бахархлын өдөр — 820 жилийн ойд зориулсан хүндэтгэлийн хуралдаан хийхээр товложээ.
Гэхдээ энэ санал нийгэмд маргаан дагуулах нь гарцаагүй. Нэг талд нь түүх, соёлын өвөө хамгаалах, үндэсний бахархлыг арилжааны хэрэгсэл болгохоос сэргийлэх гэсэн байр суурь байна. Нөгөө талд нь Чингис хааны нэр, хөргийг олон жил хэрэглэж ирсэн дотоодын үйлдвэрлэгчид, брэндүүдийн хувьд хориг нь нэрээ солих, шошгоо шинэчлэх, зах зээлээ дахин таниулах бодит зардал авчирна гэсэн болгоомжлол бий. Хаана нь хил хязгаар татах вэ — зөвхөн хөргийг нь хориглох уу, нэр ашиглалтыг ч хамруулах уу гэдэг нь цаашдын хэлэлцүүлгээр тодорхой болно.
Одоогоор энэ нь байнгын хорооны түвшинд дэмжигдсэн санал төдий бөгөөд эцсийн шийдвэр биш гэдгийг онцлох хэрэгтэй. Тогтоолын төсөл чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэгдэж батлагдвал хоригийг ямар хууль, журмаар, хэзээнээс хэрэгжүүлэх вэ гэдэг нарийвчилсан зохицуулалт дараа нь гарах учиртай. Үйлдвэрлэгчдэд шилжилтийн хугацаа өгөх эсэх, зөрчсөн тохиолдолд ямар хариуцлага хүлээлгэх вэ гэдэг ч нээлттэй хэвээр байна.
Чингис хааны дүрс, нэр нь монголчуудын хувьд зүгээр нэг брэндийн тэмдэг биш, тусгаар тогтнол, төрт ёсны бэлгэдэл билээ. Тиймээс энэ хэлэлцүүлэг нь шошгоны тухай жижиг асуудал мэт харагдавч цаанаа «бид өөрсдийн хамгийн дээд үнэт зүйлээ арилжаанд хэрхэн ашиглуулах вэ» гэсэн том асуултыг хөндөж байгаа юм. Хариултыг нь УИХ ойрын өдрүүдэд гаргах бол олон нийтийн байр суурь тэр шийдвэрт нөлөөлөх нь дамжиггүй.
Та юу гэж бодож байна — Чингис хааны хөргийг архи, тамхины шошгод ашиглахыг хориглох нь зөв үү, эсвэл үйлдвэрлэгчдийн брэндийн эрх чөлөөнд халдсан алхам болох уу?
Эх сурвалж: УИХ, Төрийн байгуулалтын байнгын хороо (parliament.mn / egov.mn); iKon (2026.11.04–05)
