Монгол Улсын Их Хурал аравдугаар сарын 23-нд төрийн зарлагын ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх зорилготой хуулийн төслийг хэлэлцэхээс татгалзсан нь хариуцлагын талаарх маргааныг дахин сэдрээлээ. Уул уурхайн орлого, төрийн өмчит хөрөнгө, тэрбум тэрбумаар хэмжигдэх хөрөнгө оруулалт нь төрийн хяналтын чанараас шууд хамаардаг эдийн засагт энэ санал хураалт онцгой анхаарал татаж байна.
УИХ-ын гишүүн С.Цэнгүүн болон хамтран санаачилсан 30 гишүүний өргөн барьсан төсөл нь төсвийн зарлагыг илүү дэлгэрэнгүйгээр ил болгох, хөрөнгө оруулалтын төсөл сонгох шалгуурыг тодорхой болгох, татварын мөнгө хаашаа зарцуулагдаж байгааг иргэдэд илүү тодорхой харуулах зорилготой байв. Санал хураалтад оролцсон 90 гишүүнээс 38 нь төслийг хэлэлцэхийг дэмжиж, 52 нь эсэргүүцжээ.
Маргаан үүгээр зогссонгүй. Цэнгүүн гишүүн төслийг хамтран санаачилсан зарим гишүүн сүүлдээ хэлэлцэхийн эсрэг санал өгсөн, зарим тохиолдолд намын заавраар тэгсэн гэж мэдэгдсэн байна. Төслийн санаачлагчдын жагсаалтыг санал хураалтын дүнтэй харьцуулахад хамтран санаачлагч долоон гишүүн эсрэг талд орсон нь харагдаж байгаа ч, парламентын журмаар бүртгүүлээд санал хураалтад оролцоогүй тохиолдол эсрэг саналаар тоологддог тул гишүүн бүр санаатайгаар эсрэг өгсөн гэж дангаар нь дүгнэх боломжгүйг шинжээчид онцолж байна.
Төслийн агуулгын хувьд хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг жинтэй шалгуураар үнэлж эрэмбэлэх, төслийн өртөг, санхүүжилтийн эх үүсвэр, анхны болон шинэчилсэн тооцоо, хэрэгжих хугацаа, зарлагын үндэслэлийг нийтлэх шаардлага тавьж байв. Мөн урсгал зардалд тоо хэмжээ, нэгжийн үнэ, үр шим хүртэгчид, хүлээгдэж буй үр дүнг ил болгохыг шаарджээ.
Нөгөө талд төсөлд төсвийн шаардлагыг биелүүлээгүй албан тушаалтныг ажлаас чөлөөлөх заалт орсон нь хувь хэмжээ, хуулийн процессын хувьд асуудалтай гэж шүүмжлэгчид үзсэн байна. ОУВС ч энэ тодорхой төслийг дэмжсэн байр суурь илэрхийлээгүй ч, Монголын төрийн хөрөнгө оруулалтын тогтолцоонд үүнтэй ойролцоо сул талууд байгааг үнэлгээнүүддээ удаа дараа тэмдэглэжээ.
Монгол Улс ил тод байдлаар огт хоцорч байгаа хэрэг биш: 2014 оны Шилэн дансны хууль суурийг нь тавьсан бөгөөд Open Budget Survey-д Монголын ил тод байдлын оноо 2017 онд 100-аас 46 байсан бол 2025 оны үнэлгээнд 64 болж, дэлхийн дундаж 45-аас дээгүүр гарчээ. Гэвч батлагдсан төсвийн дэлгэрэнгүй байдал 39, дунд хугацааны төсвийн хяналт 26, иргэдийн оролцоо 35 оноотой байгаа нь баримт бичиг нийтлэхээс цаашгүй, дүн шинжилгээ хийхэд хангалттай мэдээлэл дутаж байгааг харуулж байна.
ОУВС-ийн 2026 оны наймдугаар сарын үнэлгээнд уул уурхайгаас хамааралтай өсөлт үргэлжилж байгаа ч төсвийн дарамт нэмэгдэж, нүүрсний үнэ буурсан, цалин тэтгэврийн амлалт өссөн нөхцөлд зарлагын чанар нь хэмжээнийхээ адил чухал болохыг анхааруулсан байна. Хууль унасан ч ил тод байдлын асуудал 2027 оны төсвийн хэлэлцүүлэг, сонгуулийн өмнөх маргаанд дахин гарч ирэх нь тодорхой болоод байна.
Татварын мөнгөний зарцуулалтыг нэг бүрчлэн ил болгох ёстой юу, эсвэл энэ төсөл өөрөө дутагдалтай байсан уу?
Эх сурвалж: LinkedIn / Unubold Batkhishig шинжилгээ, ОУВС, Open Budget Survey
